معنای بیگانه در ترازوی هوش مصنوعی (تحلیل¬ بیتی از صائب توسط ربات¬های هوشمند چت¬جی¬پی¬تی، جِمنای، گروک 3 و دیپ¬سیک)
مصطفی میردار رضایی
1
(
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده¬ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
)
کلید واژه: سبک هندی, معنای بیگانه, هوش مصنوعی, چت¬جی¬پی¬تی, جِمنای, گروک 3, دیپ¬سیک.,
چکیده مقاله :
ستیز با سبک هندی بهصورت جدی از زمان نهضت بازگشت آغاز و سپس ادامهدار شد. یکی از سببهای این ضدیت، ناتوانی شاعران در سرایش شعرهایی به سیاق طرز تازه و نیز عجز پژوهشگران از تحلیل معنای بیگانه، مضامین باریک و خیال دور بود. هوش مصنوعی که با سرعتی خیرهکننده توانسته حوزههای مختلف معرفتی و فناوری را درنوردد و گاه تواناییهایی فراتر از توانمندی انسان از خود نشان بدهد، آیا توان تحلیل ادبی و مفهومی شعر سبک هندی، که نزد برخی پژوهشگران به مهمل و بیمعنا بودن معروفاند، را دارد؟ این جستار با شیوهی توصیفی ـ تجربی میکوشد تا بیتی از صائب تبریزی که در منابع بهعنوان نمونهای از اشعار سست، مبتذل و بیمعنا ارائه شدهاست را بهسیلهی چهار ربات هوشمند «چتجیپیتی»، «جِمنای»، «گروک 3» و «دیپسیک» بررسی کند تا مقیاس توانایی هوش مصنوعی را در واکاوی شعر سبک هندی و تحلیل اضلاع ادبی آن محک بزند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که هر چهار ربات مزبور از پسِ فهم و تحلیل شعر صائب برآمده و توانستهاند شبکهی درهمپیچیدهی پیوندها و روابط ترکیبی اجزای کلام را تحلیل کنند. این یعنی در ترازوی هوش مصنوعی، شعر سبک هندی نهتنها خیالبافیهای بدون معنی، و نازککاریهای بیمورد و سست و مبتذل نیست، بلکه مقیاس وسیع قدرت تخیل باریک شاعران آن سبک و نیز ابعاد و اضلاع جدیدی از شعرهای آنان نیز آشکار خواهد شد.
چکیده انگلیسی :
The confrontation with the Indian style began earnestly during the Revival Movement and continued thereafter. One of the reasons for this opposition was the inability of poets to compose poetry in the new manner and the failure of researchers to analyze the unfamiliar meanings, subtle themes, and far-fetched imagery. Artificial intelligence, which has rapidly advanced across various fields of knowledge and technology, sometimes demonstrating capabilities beyond human ability—can it analyze the literary and conceptual aspects of Indian-style poetry, which some researchers have deemed nonsensical and meaningless? This essay, using a descriptive-experimental approach, attempts to examine a verse by Sa'ib Tabrizi, which has been presented in sources as an example of weak, trivial, and meaningless poetry, through four intelligent chatbots: ChatGPT, Gemini, Grok 3, and Deepseek. The goal is to measure the capability of artificial intelligence in analyzing Indian-style poetry and its literary dimensions. The results of this study show that all four chatbots were able to understand and analyze Sa'ib's poetry, unraveling the intricate network of connections and relationships between the components of the verse. This means that, on the scale of artificial intelligence, Indian-style poetry is not merely meaningless fantasies, unnecessary subtleties, or weak and trivial compositions. Instead, it reveals the vast scale of the poets' refined imagination and new dimensions of their poetry.
ـ آذر بیگدلی، لطفعلی¬بیگ (1337) آتشکده¬ی آذر. با مقدمه و تعلیقات سید جعفر شهیدی. تهران: مؤسسه¬ی نشر کتاب.
ـ آذری، زهرا (1393). «نگاهی بر کتابت و تذهیب قرآن¬های عصر صفوی». فصلنامه¬ی علمی ـ پژوهشی هنرهای تجسّمی نقش¬مایه. سال هشتم، شماره¬ی بیستم، پاییز، صص: 64 ـ 57.
ـ ابراهیمی، شهرام (1401) «پیشگیري از تکرار جرم از طریق هوش مصنوعی مقتضیات و محدویت¬ها» .فصلنامه¬ی آموزه-هاي حقوق کیفري .شماره¬ی 23، صص: 54 ـ 33.
ـ اسفندیاری، علی (نیما یوشیج) (1385) درباره¬ی هنر و شعر و شاعری. به¬کوشش سیروس طاهباز. تهران: نگاه.
ـ ----------------------- (1355). ارزش احساسات و پنج مقاله¬ در شعر و نمایش. تهران: گوتنبرگ.
ـ براون، ادوارد. (1316). تاریخ ادبیات ایران؛ از آغاز عهد صفویه تا عصر حاضر. ترجمه¬ی رشید یاسمی. جلد چهارم. تهران: ابن¬سینا.
ـ بهار، محمدتقی. (1311). «بازگشت ادبی». ارمغان. شماره¬ی 10، صص: 720 ـ 713.
ـ¬ حسینی، حسن. (1367). بیدل، سپهری و سبک هندی. تهران: سروش.
ـ خاتمی، احمد. (1380). تاریخ ادبیات دوره¬ی بازگشت ادبی. تهران: پایا.
ـ راسل، استوارت جاناتان و پیتر نورویک. (1385). رویکردی نوین در هوش مصنوعی. جلد 1. مترجمان: سعید راحتی، محمد بهداد و حمید تیموری. مشهد: دانشگاه امام رضاع.
ـ ريپكا، يان. (1383). تاريخ ادبيّات ايران، جلد اول. ترجمه¬ي دكتر ابوالقاسم سرّي. تهران: سخن.
ـ شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1378). ادوار شعر فارسی. ترجمه¬ی حجت¬الله اصیل. تهران: نی.
ـ شفیعیون، سعید. (1387). زلالی خوانساری و سبک هندی(بررسی جایگاه زلالی در شعر قرن یازدهم همراه¬های شعر او)، تهران: سخن.
ـ شمس لنگرودی، محمد. (1367). گردباد شور جنون(تحقیقی در سبک هندی و احوال و اشعار کلیم کاشانی). چاپ دوم. تهران: چشمه.
ـ شمیسا، سیروس. (1382). سبک¬شناسی شعر. چاپ شش.، تهران: فردوسی.
ـ¬ فتوحی، محمود. (1379 الف). «دانشکده¬ی ادبیات وارث زیبایی¬شناسی بازگشت قاجاری». دیهیم هفتاد، مهرنامه¬ی استاد یاحقی، صص: 594 ـ 573.
(1379). نقد خیال (نقد ادبی در سبک هندی). تهران: روزگار.
ـ کتیرایی، محمود. (۱۳7۸). از خشت تا خشت. تهران: ثالث.
ـ کیسنجر، هنری، اشمیت، اریک و دانیل هوتنلرچر. (1401). عصر هوش مصنوعی و آینده¬ی ما انسان¬ها. ترجمه¬ی علی علی¬پناهی. تهران: ذهن¬آویز.
ـ متقی، علی بن حسام¬الدین. (1419 ق). کنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال. مجموعه¬ی 16 جلدی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ـ مشتاق اصفهانی. (1320). دیوان مشتاق. به اهتمام و تصحیح حسین مکّی. تهران: کتاب¬فروشی مروّج.
ـ میردار رضایی، مصطفی. (1397). «فرآیند تکوین و تکامل تصویر از سبک خراسانی تا سبک عراقی با تکیه بر شگردهای ترکیبی». رساله¬ی دکتری زبان و ادبیات فارسی. با راهنمایی دکتر سیاوش حق¬جو. دانشکده¬ی ادبیات فارسی و زبان¬های خارجه. دانشگاه مازندران.
ـ ----------------. (1397). «واکاوی هندسه¬ی تصویرهای شعری و هنرهای دوره¬ی بازگشت (در تأمّلی تطبیقی با: 1ـ ساختمان تصویرهای شعری دیگرهای سبک¬های شعر فارسی؛ 2ـ هنرهای نگارگری، معماری، سفال¬گری و تذهیب)». طرح پسادکتری. با راهنمایی دکتر فرزاد بالو. بنیاد ملی علم ایران.
ـ میردار رضایی، مصطفی و مهسا اسلامی (1403) «مواجههی سلبی هوش مصنوعی با فهم هرمنوتیکی شعر فارسی (مطالعهی موردی: ابیاتی از چهار سبک شعر فارسی)، پژوهش¬های ادبی ـ فلسفی. دوره¬ی 2، شماره¬ 1، صص: 106 ـ 83.
ـ ¬¬¬نورانی¬وصال، عبدالوهاب. (1371). «سبک هندی و وجه تسمیه¬ی آن». صائب و سبک هندی درگستره¬ی تحقیقات ادبی. به¬ کوشش محمدرسول دریاگشت. تهران: نشر قطره.
ـ همایونی، صادق. (1371). فرهنگ مردم سروستان. چاپ دوم. مشهد: شرکت به¬نشر (آستان قدس رضوی).
- Anyoha, Rockwell. (2019). “A brief history of Artificial Intelligence: on the past, present, and future of Artificial Intelligence”, California Management Review, 61(4).
- Haugeland, John (1985). Artificial Intelligence: The Very Idea. Cambridge, Mass.: MIT Press.
-https://ai.google/get-started/gemini-ecosystem.
-https://chat.deepseek.com
-https://x.ai/abou.
- Mehta N, Devarakonda MV. (2018). “Machine learning, natural language programming, and electronic health records: The next step in the artificial intelligence journey?“. Allergy Clin Immunol. Vol. 141.
- Kocoń, Jan, Igor Cichecki, Oliwier Kaszyca, et al. (2023). ChatGPT: Jack of all trades, master of none, Information Fusion. Volume 99,.
-Yardin. E, Hutchinson. M, Laycock. R, Spencer. S. (2023). “A Chat(GPT) about the future of scientific publishing“. Brain, Behavior, and Immunity, V.110, Pp. 152-154.
-www.openai.com.