واکاوی گونهشناختی مناظرة نمادین با تأکید بر شاهنامه فردوسی و خمسة نظامی گنجوی
محورهای موضوعی : پژوهشهای ادبیات کلاسیک ایران
سعید کریمی قرهبابا
1
*
,
حسن حیدرزاده سردرود
2
1 - دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 - استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
کلید واژه: مناظرة نمادین, شاهنامة فردوسی, خمسة نظامی, گونة ادبی و معمّا.,
چکیده مقاله :
مناظره، یکی از انواع و شیوههای بیان ادبی است که در آن مکالمهای میان دو طرف برقرار میشود و هر یک از طرفین در روندِ همسخنی سعی میکنند تا فضیلتها و برتریهای خود را به رخ دیگری بکشند. در آخِر مناظره، یکی از دو طرف، مجاب و مغلوب میشود و پیروزی طرف دیگر اعلام میگردد. مناظره، اشکال و شقوقی دارد که مناظرة نمادین، یکی از آنهاست. این مقاله که به روش توصیفی و تحلیل محتوا انجام گرفته، به دنبال پاسخ دادن به این پرسشهاست که مناظرة نمادین چیست؟ چه تفاوتهایی با مناظرههای متعارَف دارد؟ و همچنین ماهیت، ساختار و کارکرد آن در دو اثر شاخص ادبیات فارسی یعنی شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی چگونه است؟ بر اساس این پژوهش مشخص میشود که در مناظرة نمادین، دو سوی گفتوگو با انگیزههای گوناگون به جایِ یا در کنارِ کلام، از اشیای نمادین بهره میگیرند. شاخصترینِ شواهد برای این نوع مناظره را در شاهنامه (گفتوگوی اسکندر با فیلسوف کید هندی) و خمسه نظامی (قصة گنبد سرخ) میتوان سراغ گرفت. در این مناظره، یکی از دو سوی مکالمه، سلسله نمادهایی را طراحی میکند تا جانب دیگر، آن سمبولها را رمزگشایی کند. این گفتوگو ممکن است یک تا چهار بار صورت گیرد. نظامی دو بار دیگر هم در اسکندرنامه از مناظرة نمادین استفاده کرده است. این نوع مناظرهها به افسانهها، روایات تاریخی و داستانی معاصر نیز راه یافته است. مناظرة نمادین، تلفیقی از انواعِ حماسه، سمبولیک و معمّاست و با اغراض بلاغیای نظیر تصویری کردن و تأکید بر محتوایِ پیام، آزمونگری (سنجش بهرة هوش دو طرف) و ملایمسازی و تلطیف گفتوگو ساخته میشود.
With Special Re A Typological Study
of Symbolic Debate ference to
Ferdowsi’s Shahnameh and Nezami’s Khamsa
Hasan Heidarzadeh Sardarud**
Debate is a type of literature in which a conversation is established between two parties, each trying to demonstrate their virtues and superiority. At the end of the debate, one party is persuaded and defeated, while the other claims victory. However, debate has its flaws, and symbolic debate is one of them. This article, conducted through a descriptive method and content analysis, aims to answer the question: What is symbolic debate? And how does it differ from conventional debates? And also what is its nature, structure, and function in two significant works of Persian literature, namely Ferdowsi's Shahnameh and Nizami's Khamsa? In this research, it becomes evident that in symbolic debate, the two parties use symbolic objects in addition to words, driven by various motivations. The primary evidence for this type of debate can be found in Shahnameh (Alexander's conversation with the Indian philosopher Kid) and Khamsa Nizami (the story of the Red Dome). In this form of debate, one party designs a series of symbols for the other to decipher, engaging in a back-and-forth exchange that may occur up to four times. Nizami also employs symbolic debate in Iskandarnameh. These debates are present in legends, historical narratives, and contemporary stories, blending elements of epic, symbolic, and enigmatic genres for rhetorical purposes such as visualization, emphasis, intelligence testing, and conversation softening.
Keywords: Symbolic Debate, Khamsa, Nizami Ganjavi, Shahnameh, literary genre.
Introduction
Debate is one of the most ancient and influential literary modes employed to represent intellectual, ethical, and ideological confrontation in Persian literature. Beyond its argumentative function, debate operates as a powerful narrative and rhetorical device that enlivens the text, deepens meaning, and actively engages the reader in the process of judgment and interpretation. From didactic and moral debates to epic, lyrical, and allegorical forms, this mode has played a crucial role in shaping the dialogic structure of classical Persian literature.
However, literary debate in Persian texts does not adhere to a single fixed or homogeneous form. Over time, it has undergone significant transformations and has frequently merged with other literary genres, giving rise to hybrid and less-studied forms. One such form is symbolic debate, a mode of dialogue in which verbal argumentation is replaced or supplemented by symbolic acts, objects, or signs that convey meaning indirectly. In symbolic debate, meaning is not articulated openly but encoded in symbols that require interpretation and intellectual discernment by the opposing party.
Although symbolic debate shows affinities with riddles and enigmas, it surpasses them in both scope and function. Its primary aim is not mere intellectual entertainment but the examination of wisdom, moral worth, political legitimacy, or spiritual insight. By employing symbolic mediation, this form allows authors to soften confrontation and transform conflict into a refined and multilayered exchange. For this reason, major Persian poets such as Ferdowsi and Nezami Ganjavi have consciously employed symbolic debate to enrich epic and narrative discourse.
Despite its notable presence in classical texts, symbolic debate has rarely been examined as an independent literary genre. Previous studies have either mentioned it briefly or subsumed it under broader categories such as riddles, allegory, or question-and-answer structures. As a result, its typological characteristics, narrative mechanisms, and rhetorical functions have remained insufficiently explored. The present study aims to fill this scholarly gap by offering a systematic typological analysis of symbolic debate in Persian literature, with a particular focus on Shahnameh and Khamsa.
Discussion
Nature and Characteristics of Symbolic Debate
Symbolic debate is a dialogic form in which conventional verbal discourse is replaced or augmented by symbolic actions or objects. Ordinary items such as bowls, jewels, garments, or ritual gestures acquire communicative significance and function as vehicles of meaning within the narrative context. Symbols in symbolic debate are not decorative but operative; they structure the exchange and determine its outcome.
A defining feature of symbolic debate is the active role of interpretation. The addressee must decode the symbolic message correctly, and success or failure in interpretation carries narrative, ethical, or political consequences. This interpretive demand distinguishes symbolic debate from riddles, where incorrect answers typically have limited implications. In symbolic debate, understanding becomes a test of intellect, wisdom, and legitimacy.
Symbolic Debate in Shahnameh
While direct verbal debates dominate Shahnameh, Ferdowsi also presents sophisticated examples of symbolic debate. The most prominent instance is the multilayered exchange between Alexander and the Indian philosopher Kid. Here, the philosopher presents symbolic puzzles that test not only Alexander’s intelligence but also his moral insight and spiritual readiness. Alexander’s responses demonstrate his transformation from a conquering hero into a reflective and wise ruler.
Another significant example is the symbolic episode involving Khosrow Parviz, who resolves objections to his marriage with Shirin not through argument but through symbolic staging. Although the exchange is one-sided, it retains the core structure of symbolic debate and highlights Ferdowsi’s mastery in employing symbolic discourse to resolve narrative tension.
Symbolic Debate in Nezami’s Khamsa
Nezami Ganjavi elevates symbolic debate to a level of exceptional sophistication. In the Eskandarnama, the symbolic exchange between Darius and Alexander—conducted through the sending of objects such as a ball and a polo mallet—constitutes a subtle contest of political authority and intellectual supremacy. At times, Nezami allows the same character to act simultaneously as the designer and interpreter of symbols, a technique he justifies through the notion of auspicious insight.
Another notable example is the episode of Alexander and Nushaba, where bowls filled with jewels replace food, delivering a powerful critique of human greed and ambition without direct moralizing. The most intricate example of symbolic debate appears in the tale of the Red Pavilion in Haft Peykar, where a multi-stage symbolic exchange functions as a comprehensive trial of the hero’s wisdom, ethical integrity, and emotional maturity. The sequential use of symbols gradually unveils deeper layers of meaning, intertwining love, intellect, and ascetic restraint.
Findings and Conclusion
The findings of this study demonstrate that symbolic debate constitutes a distinct and identifiable literary genre in Persian literature and can not be adequately explained as a mere subtype of riddles or enigmas. It is a hybrid form that integrates elements of epic narrative, symbolic representation, and enigma-based reasoning, serving multiple rhetorical and narrative functions.
Symbolic debate may occur in either unilateral or bilateral forms, and in some cases, the roles of symbol designer and interpreter converge in a single character. The complexity and semantic richness of symbolic debate increase proportionally with the number of symbolic stages involved. Moreover, this genre exhibits deep roots in Iranian symbolic culture and appears not only in classical epic and romance but also in folklore, historical narratives, and even modern Persian fiction.
Ultimately, the study argues that symbolic debate opens new avenues for genre studies in Persian literature and invites a more nuanced understanding of dialogic practices in classical texts. By favoring symbolic mediation over direct confrontation, this genre reflects a distinctly Iranian mode of intellectual exchange—one grounded in subtlety, interpretation, and wisdom—and offers a multilayered and enduring literary expression.
References
Ahmadnejad, Kamel. (1990) An Analysis of Nizami Ganjavi’s Works. Tehran: Elmi.
Asadi Tusi, Abunasr Ali ibn Ahmad. (1975) Garshaspnameh. Edited by Habib Yaghmaei (2nd ed.), Tehran: Tahouri.
Bahrangi, Samad, & Dehghani, Behrouz. (2010) Azerbaijani Folktales. Tehran: Negah.
Bastani Parizi, Mohammad Ebrahim. (2004) Ya‘qub‑e Leyth. Tehran: Elm.
Bayani, Shirin. (1991) Religion and State in Iran during the Mongol Period (2nd ed.), Tehran: University Publication Center.
Dad, Sima. (2006) Dictionary of Literary Terms (3rd ed.), Tehran: Morvarid.
Elwell-Sutton, Laurence Paul. (1997) The Tales of Mashdi Golin Khanom: 110 Iranian Folk Stories (2nd ed.), Tehran: Markaz.
Esmaeilzadeh Mobarakeh, Marziyeh, & Mohammadi Fesharaki, Mohsen. (2021) “A Comparison of the Effect of Dialogue on Narrative Action in Nizami’s Khosrow and Shirin and Layli and Majnun.” Journal of Lyric Literature, University of Sistan and Baluchestan, 19 (37), pp 37–58.
Etesami, Parvin. (2002) Collected Poems. Edited by Hassan Ahmadi Givi (6th ed.), Tehran: Ghatreh.
Fakhr al-Din As‘ad Gorgani. (n.d.) Vis and Ramin. Edited by Mojtaba Minovi. Tehran: Fakhr Razi Bookstore.
Fallah, Gholam-Ali. (2008) “The Status of Debate as a Literary Technique in Ferdowsi’s Shahnameh.” Journal of Mystical Literature Studies, 2 (1), pp 151–164.
Ferdowsi, Abolqasem. (1992) Shahnameh (Vol. 3), Edited by Jalal Khaleghi‑Motlagh. New York: Iran Heritage Foundation.
Ferdowsi, Abolqasem. (1996) Shahnameh (Vol. 5), Edited by Jalal Khaleghi‑Motlagh. California: Mazda Publishers in cooperation with the Iran Heritage Foundation.
Ferdowsi, Abolqasem. (2005) Shahnameh (Vol. 6), Edited by Jalal Khaleghi‑Motlagh & Mahmoud Omidsalar. New York: Iran Heritage Foundation.
Ferdowsi, Abolqasem. (2007a) Shahnameh (Vol. 7), Edited by Jalal Khaleghi‑Motlagh & Abolfazl Khatibi. Tehran: Encyclopaedia Islamica Foundation.
Ferdowsi, Abolqasem. (2007b) Shahnameh (Vol. 8), Edited by Jalal Khaleghi‑Motlagh. Tehran: Encyclopaedia Islamica Foundation.
Forster, E. M. (1973) Aspects of the Novel. Translated by Ebrahim Younesi. Tehran: Amir Kabir.
Forouzandeh, Masoud. (2013) “Narrative Chains, Elements, and Propositions in the Story of the Lady of the Fortress from Haft Peykar.” Journal of Lyric Literature, University of Sistan and Baluchestan, 11 (20), pp 197–216.
Gary, Jane, & Al‑Shami, Hasan. (2023) Archetypes and Motifs in Folklore and Literature. Translated by Artemis & Afshin Rezaei‑Pour. Tehran: Agah.
Golboo, Farideh. (2000) Haft Peykar: A Narrative Adaptation of Nizami Ganjavi’s Masnavi. Tehran: Roshangaran & Women’s Studies.
Hasanzadeh, Farhad. (2019) Scorpions of the Bambak Ship (2nd ed.), Tehran: Ofogh.
Ibn Abi al‑Barakat, Abd al‑Kafi. (1964) Eskandarnameh (Persian Version of Pseudo‑Callisthenes), Edited by Iraj Afshar. Tehran: Translation and Publication Bureau.
Kashefi Sabzevari, Kamal al‑Din Hossein Va‘ez. (1990) Bada‘i‘ al‑Afkar fi Sana‘i‘ al‑Ash‘ar. Edited and paraphrased by Mir Jalal al‑Din Kazazi. Tehran: Markaz.
Keyvani, Majd al‑Din. (2017) “Debate.” In Encyclopedia of Persian Language and Literature (Vol. 6), edited by Esmail Sa‘adat. Tehran: Academy of Persian Language and Literature.
Khaleghi‑Motlagh, Jalal. (2002) Ancient Discourses: Thirty Essays on Ferdowsi and the Shahnameh. Edited by Ali Dehbashi. Tehran: Afkar.
Molavi (Rumi), Jalal al-Din Mohammad. (1996) Masnavi‑ye Ma‘navi (Vol. 6), Tehran: Tous.
Nezami, Elyas ibn Yusuf. (2022) The Khamsa of Nezami (Based on the Moscow–Baku Edition, 5th ed.), Tehran: Hermes.
Nezam al‑Molk, Hasan ibn Ali. (2004) Siyasatnameh (Book of Government), Edited by Hubert Darke (7th ed.), Tehran: Elmi & Farhangi.
Norouzi, Zeynab. (2009) “A Structural Analysis of the Debate between Khosrow and Farhad in Nizami’s Khosrow and Shirin.” Journal of Lyric Literature, University of Sistan and Baluchestan, 7 (12), pp 159–178.
Rahmani, Rouhollah. (2023) Debate in Persian Literature. Tehran: Giva.
Riazi, Heshmatollah. (2006) Stories and Messages of Nizami Ganjavi. Edited by Habibollah Pakgohar. Tehran: Haghighat.
Rashid al‑Din Fazlollah Hamedani. (1940) Tarikh‑e Mobarak‑e Ghazani (The Story of Ghazan Khan), Edited by Karl Jahn. Hereford: Stephen Austin & Sons.
Sarami, Ghodrat‑Ali. (1994) From the Color of the Flower to the Pain of the Thorn: A Morphology of Shahnameh Narratives (2nd ed.), Tehran: Elmi‑Farhangi.
Sattari, Jalal. (1989) The Enchantment of Scheherazade: A Study of One Thousand Tales. Tehran: Tous.
Sajjadi, Seyyed Ja‘far. (2000) Encyclopedic Dictionary of Islamic Knowledge (Vol. 3, 4th ed.), Tehran: Koumesh.
Shamisa, Sirus. (1995) Literary Genres (3rd ed.), Tehran: Ferdows.
Sarfi, Mohammad Reza, et al. (2008) “Literary Genres in Iran’s National Epics.” Gohar‑e Gooya, 2 (8), pp 1–30.
Tafazzoli, Ahmad. (1999) History of Persian Literature before Islam. Edited by Zhaleh Amoozgar (3rd ed.), Tehran: Sokhan.
The Thousand and One Nights. (2004) Translated by Abdollatif Tasouji Tabrizi (2 vols.), Tehran: Hermes.
Zarrinkoub, Abdolhossein. (2010) The Sage of Ganja in Search of Utopia (8th ed.), Tehran: Sokhan.
* Corresponding Author: Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Payam-e Noor University, Tehran, Iran.
0000-0002-6559-0262
** Assistant Professor of Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran.
hasanheidarzadeh@pnu.ac.ir
0000-0001-9977-7968
احمدنژاد، کامل (۱۳۶۹) تحلیل آثار نظامی گنجوی، تهران، علمی.
ابن ابی¬البرکات، عبدالکافی (۱۳۴۳) اسکندرنامه (روایت فارسی کالیستنس دروغین)، به کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اسدی طوسی، ابونصر علی¬بن¬احمد (۱۳۵۴) گرشاسبنامه، به اهتمام حبیب یغمایی، چاپ دوم، تهران، طهوری.
اسماعیلزاده مبارکه، مرضیه و محسن محمدی فشارکی (۱۴۰۰) «مقایسة تأثیر گفتوگو بر کنش داستانی خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی»، پژوهشنامه ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال نوزدهم، شماره ۳۷، صص ۳۷- ۵۸.
Doi: 10.22111/jllr.2021.32194.2618.
اعتصامی، پروین (۱۳۸۱) دیوان اشعار، به کوشش حسن احمدی گیوی، چاپ ششم، تهران، قطره.
اِلوِل ساتِن، لارنس پُل (۱۳۷۶) قصههای مشدی گلین خانم (۱۱۰ قصة عامیانة ایرانی)، چاپ دوم، تهران، مرکز.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (۱۳۸۳) یعقوب لیث، تهران، علم.
بهرنگی، صمد و بهروز دهقانی (1389) افسانههای آذربایجان، تهران، نگاه.
بیانی، شیرین (۱۳۷۰) دین و دولت در ایران عهد مغول، چاپ دوم، تهران، نشر دانشگاهی.
تفضلی، احمد (۱۳۷۸) تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، چاپ سوم، تهران، سخن.
حسنزاده، فرهاد (۱۳۹۸) عقربهای کشتی بَمبَک، چاپ دوم، تهران، افق.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۸۱) سخنهای دیرینه (سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه)، به کوشش علی دهباشی، تهران، افکار.
داد، سیما (۱۳۸۵) فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوم، تهران، مروارید.
رحمانی، روح¬الله (۱۴۰۲) مناظره در ادب فارسی، تهران، گیوا.
ریاضی، حشمتالله (۱۳۸۵) داستانها و پیامهای نظامی گنجوی، به کوشش حبیبالله پاکگوهر، تهران، حقیقت.
زرینکوب، عبدالحسین (۱۳۸۹) پیر گنجه در جستوجوی ناکجاآباد، چاپ هشتم، تهران، سخن.
ستاری، جلال (۱۳۶۸) افسون شهرزاد؛ پژوهشی در هزار افسان، تهران، توس.
سجادی، سید جعفر (۱۳۷۹) فرهنگ معارف اسلامی، جلد ۳، چاپ چهارم، تهران، کومش.
سرامی، قدمعلی (۱۳۷۳) از رنگ گل تا رنج خار، شکلشناسی داستانهای شاهنامه، چاپ دوم، تهران، علمی- فرهنگی.
شمیسا، سیروس (۱۳۷۴) انواع ادبی، چاپ سوم، تهران، فردوس.
صرفی، محمدرضا و دیگران (۱۳۸۷) «انواع ادبی در حماسههای ملّی ایران»، نشریة گوهر گویا، سال دوم، شماره ۸، صص ۱- ۳۰.
فخرالدین اسعد گرگانی (بیتا) ویس و رامین، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران، کتابفروشی فخر رازی.
فردوسی، ابوالقاسم (1371) شاهنامه (دفتر 3)، به کوشش جلال خالقیمطلق، نیویورک، بنیاد میراث ایران.
-------------- (1375) شاهنامه (دفتر 5)، به کوشش جلال خالقیمطلق، کالیفرنیا، مزدا با همکاری بنیاد میراث ایران.
-------------- (1384) شاهنامه (دفتر 6)، به کوشش جلال خالقیمطلق و محمود امیدسالار، نیویورک، بنیاد میراث ایران.
-------------- (۱۳۸۶) شاهنامه (دفتر 8)، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، دایره¬المعارف بزرگ اسلامی.
-------------- (۱۳۸۶) شاهنامه (دفتر 7)، به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی، تهران، دایره¬المعارف بزرگ اسلامی.
فروزنده، مسعود (۱۳۹۲) «زنجیرهها، عناصر و گزارههای روایی در داستان بانوی حصاری از هفتپیکر»، پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال یازدهم، شماره ۲۰، صص ۱۹۷- ۲۱۶.
Doi: 10.22111/jllr.2013.
1030.
فضلالله همدانی، رشیدالدین (1940 م.) تاریخ مبارک غازانی، داستان غازان خان؛ به سعی و اهتمام و تصحیح کارل یان، هرفورد: استفن اوستس.
فلاح، غلامعلی (1387) «جایگاه فن مناظره در شاهنامه فردوسی»، مجلة پژوهشهای ادب عرفانی، دوره دوم، شماره 1، صص 151- 164.
فورستر، ادوارد مورگان (۱۳۵۲) جنبههای رمان، ترجمة ابراهیم یونسی، تهران، امیرکبیر.
کاشفی سبزواری، کمال¬الدین حسین واعظ (۱۳۶۹) بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ویراسته و گزارده میرجلال¬الدین کزازی، تهران، مرکز.
کیوانی، مجدالدین (۱۳۹۵) ذیل مدخل «مناظره» در دانشنامه زبان و ادب فارسی، جلد ۶، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
گَری، جِین و حسن الشامی (۱۴۰۲) کهنالگوها و موتیفها در فولکلور و ادبیات، ترجمة آرتمیس و افشین رضاپور، تهران، آگه.
گلبو، فریده (۱۳۷۹) هفت¬پیکر؛ داستان بر اساس منظومة نظامی گنجوی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان.
مولانا، جلالالدین محمد رومی (1375) مثنوی معنوی، جلد 6، تهران، توس.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد بن الحسن (۱۳۶۷) اساس الاقتباس، به تصحیح مدرس رضوی، چاپ سوم، تهران، دانشگاه تهران.
نظام¬الملک، حسن¬بن¬علی (۱۳۸۳) سیرالملوک (سیاستنامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، چاپ هفتم، تهران، علمی و فرهنگی.
نظامی، الیاس¬بن¬یوسف (۱۴۰۱) خمسة نظامی، بر اساس چاپ مسکو- باکو، چاپ پنجم، تهران، هرمس.
نوروزی، زینب (۱۳۸۸) «نقد ساختاری مناظرة خسرو و فرهاد در منظومة غنایی خسرو و شیرین»، پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال هفتم، شماره ۱۲، صص ۱۵۹- ۱۷۸.
هزار و یک شب (1383) با ترجمه عبداللطیف تسوجی تبریزی، 2 جلد، تهران، هرمس.
Doi:10.22111/jllr.2009.937.