طبقهبندی و تحلیل بنمایۀ «موانع وصال عشاق» در منظومههای عاشقانۀ فارسی
سیده اعظم حسینی
1
(
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، مشهد، ایران
)
کلید واژه: منظومۀ عاشقانه, بنمایه, مانع وصال,
چکیده مقاله :
منظومههای عاشقانۀ فارسی بهعنوان زیرژانر غنایی، بنمایههای مخصوص به خود دارند. این بنمایهها، ساختار روایی منظومهها را تشکیل میدهند و تنها در متونی دیده میشوند که از این دست هستند. تجزیۀ این متون بر اساس بنمایههایشان، راهی برای شناخت بهتر و دقیقتر آنهاست. یکی از این بنمایهها، «موانع وصال عشاق» است. نویسنده در این گفتار قصد دارد بیان کند بنمایه موانع وصال عشاق چه طبقهبندی و سیر تحولی داشته و از اسطوره، ادبیات و فرهنگ جوامع مختلف، چه تأثیری پذیرفتهاست. برای این منظور، دادههای چند منظومۀ عاشقانه را استخراج کرده و به تحلیل و توصیف آنها پرداخته است. روش کار در این مقاله، توصیف و تحلیل محتوای متن است و کوشیده از دستاورد نظریههای ساختارگرایان نیز بهره بگیرد. نتایج نشان میدهد، بنمایه موانع وصال، در تمام منظومهها دیده میشود و گونهها و زیرگونههای کوچکتری دارد. سیر تحول آن نشان میدهد بیشتر زیرگونههای این بنمایه، از اساطیر آغاز شده و این تحول، تا دورههای بعد ادامه یافته است. این بنمایه متناسب با تبار عشاق، از جوامع و فرهنگهای گوناگون تأثیر پذیرفتهاست.
چکیده انگلیسی :
Persian love poems, as a lyrical subgenre, have their own specific motifs. These motifs form the narrative structure of the poems and are only seen in texts of this type. Analyzing these texts based on their motifs is a way to better and more accurately understand them. One of these motifs is “obstacles to lovers’ reunion.” In this article, the author intends to explain how the motif of obstacles to lovers’ reunion has been classified and developed, and what influence it has received from the myth, literature, and culture of different societies. For this purpose, he has extracted data from several love poems and analyzed and described them. The method of work in this article is to describe and analyze the content of the text and has also tried to benefit from the achievements of structuralist theories. The results show that the motif of obstacles to union is seen in all poetic systems and has smaller types and subtypes. Its evolution shows that most of the subtypes of this motif began in mythology and this evolution continued until later periods. This motif has been influenced by various societies and cultures, in accordance with the lineage of the lovers.
بارتلمه، کریستیان. (1327)، زن در حقوق ساسانی. ترجمه ناصرالدین صاحبالزمانی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
پارسانسب، محمد. (1388)، « بنمایه: تعاریف، گونهها، کارکردها و...». فصلنامه نقد ادبی، سال 1، ش 5، صص 7- 40.
پراپ، ولادیمیر. (1368)، ریختشناسی قصّههای پریان. مترجم فریدون بدرهای، تهران: انتشارات توس.
تفضلی، احمد. (1376)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار،تهران: سخن.
جامی، عبدالرحمان. (1362)، یوسف و زلیخا. به کوشش نادر وزین پور، تهران: امیرکبیر.
......................... . (1376)، مثنوی سلامان و ابسال. تصحیح و تعلیق زهرا مهاجری، چاپ اول، تهران، نشر نی.
زرشناس، زهره. (1384)، میراث ادب روایی در ایران باستان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
ساوجی، سلمان. (1348)، جمشید و خورشید. به اهتمام ج.پ.آسموسن و فریدون وهمن، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
صافی، محمد. (1388)، بهرام و گلاندام. به کوشش حسن ذوالفقاری و پرویز ارسطو، تهران، چشمه.
عنصری، ابوالقاسم حسن بن احمد. (1967)، وامق و عذرا. با مقدمه دکتر مولوی و به سعی و اهتمام احمد ربانی، انتشارات دانشگاه پنجاب.
عیوقی. (1343)، ورقه و گلشاه، به اهتمام ذبیحالله صفا، تهران: دانشگاه تهران.
فردوسی، ابوالقاسم. (1378)، شاهنامه. نسخه 9 جلدی، زیر نظر ع. نوشین، تهران: انتشارات ققنوس.
کریستین سن، آرتور. (1332)، ایران در زمان ساسانیان. ترجمۀ رشید یاسمی، چ2، تهران.
گرگانی، فخرالدین اسعد. (1337)، ویس و رامین. به اهتمام محمدجعفر محجوب، تهران: ابنسینا.
مشکور، محمدجواد. (1329)، کارنامه اردشیر بابکان. تهران: چاپخانه دانش.
نظامی گنجوی. (1333)، خسرو و شیرین. به اهتمام وحید دستگردی، چ 2، تهران: انتشارات ابنسینا.
.................. . (1376)، لیلی و مجنون. به کوشش سعید حمیدیان، چاپ اول، تهران: قطره.
نصر، زهرا. (1382)، «تحلیلی بر جایگاه و موقعیت زن در منظومههای غنایی و تعلیمی». دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، ش32-33، صص169-188.
ناشناس. (1397)، حیدربیگ و سمنبر. تصحیح و مقدمه نجمه دری و حسن ذوالفقاری، تهران: نشر خاموش.
ویل دورانت. (1372)، تاریخ تمدن. ج1: (مشرق زمین: گاهوارۀ تمدن). ترجمۀ احمد آرام و دیگران، چ4، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
یوسفی، غلامحسین. (1356)، برگهایی در آغوش باد، تهران: توس